Kyqu në rrugë

Shqiptarët e parë në Amerikë:

Një numër I shqiptarëve aritën në Shtetet e Bashkuara para shekullit të njëzet. Shqiptari I pare, emri I të cilit është humbur, thuhet se ka aritur ne SHB ne vitin 1876, por së shpejti zhvendoset ne Argentinë. Kole Kristofor (Nicholas Christopher), nga Katundi , ishte shqiptari I pare regjistruar I aritur ne SHB me sa duket ndërmjet viteve 1884 dhe 1886. Ai u kthye ne Shqiperi dhe pastaj prap erdhi në SHB më 1892, Konstantine Demo bën rregjistrimin e gjashtëmbëdhjetë emrave të tjerë shqiptarë të cilët erdhën me Kolën apo arriten më herët. Ata erdhën nga Katundi, jug të Shqipërisë.
-Rrymë e rëndësishme migrimi- Shqiptarët janë grupi më I fundit europian që imigruan ne SHB dhe numri I tyre mbeti I vogël. Gjatë luftës së pare Botërore, shqipëtarët imigruan në SHB për shkak kushteve të vështira ekonomike dhe shqetesimeve politike. Një pjesë e madhe e shqiptarëve (rreth 20.000 -30.000) të cilët u larguan nga Shqipëria për shkaqe politike , ata prap u kthyen në Shqipëri rreth viteve 1919 dhe 1925. Shumica e këtyre shqiptarëve ri-imigruan në SHB dhe tentonin që të mbesin aty përgjithmonë. Një rrymë tjetër imigroi, menjëherë pas hyrjes së komunizmit në Shqipëri më 1944. Pas rrëzimit të sistemit komunist, numri I shqiptarëve drejt SHBA u rrit tepër. Sipas statistikave imigruse të SHBA rreth viteve 1931-1975, numri I përgjithshem I shqiptarëve në Shtetet e Bashkuara ishte 2.438. Pas vitit 1982 numri I shqiptarëve ishte : 1983 (22); 1984(32); 1985 (45); 1986 (n/a); 1987 (62); 1988 (82) 1989 (69); 1990 (n/a); 1991 (141). Në vitin 1999 SHB lejuan hyrjen e 20.000 refugjatëve shqiptarë nga Kosova . Shumica e shqiptarëve të cilë imigruan në SHB ishin Tosk Orthodox nga qyteti I Korqës në jug të Shqipërisë. Vendbanim I Shqiptarëve mund të gjindet në Chicago, Los Angeles, Denver, Detroit, New Orleans, Miami, Pittsburgh, and Washington, D.C.

-Politika:

Ngjarjet që ndodhnin në Shqipëri, gjithmone shikoheshin dhe gjithashtu ishin aktuale për shqiptarët në SHB. Kisha orthodokse sëbashku me gazatë kanë luajtur një rol të rëndësishë në zgjimin e atdhedashurisë të shqiptarëve ne Shtetet e Bashkuara. Emra të rëndësishëm të lëvizjes nacionaliste ishin- Petro Nini Luarasi, I cili bëri organizatën e pare nacionale shqiptare në Amerikë Mali i Memedheut (”Longing for the Homeland”),
dhe Sotir Petsi, I cili themeloji gazetën e pare shqiptare ,,Kombi”. Kombi në mënyrë aktive mbështeste pavarsinë e Shqipërisë. F S.Noli ishte njëri ndër figurat më me influence në lëvizjen nacionaliste shqiptare në Shtetet e Bashkuara. Ai themeloi Besa-Besen (”Loyalty”), gjithashtu një ndër organizatat e para nacionaliste shqiptare në Shtetet e Bashkuara. Në vitin 1908, themelimi I kishës orthodokse shqiptare në Amerikë ishte një ngjarje teper e madhe për shqiptarët. Fan Noli fillon edhe me botimin e Dielli (The Sun) më 1909. Faik Konica ishte redactor I pare I Dielli.

-Persona të vequar:

Arshi Pipa (1920-1997), lindi në Shkodër, në një familje intelektuale të këtij qyteti. Diplomohet për filozofi, në Universitetin e Firences, në vitin 1942. Ai dha mësim në Amerikë në Kolegjin e Arkansasit si profesor i filozofisë dhe më vonë si profesor në Universitetin e Minesotës, ku ligjëroi letërsinë italiane. Nga veprat e tij: “Lundërtarët”, “Libri i Burgut”, “Rusha dhe Meridiana”, “Letërsia shqiptare, perspektiva sociale”, “Letërsia shqiptare bashkëkohore”, etj. Ka kryer edhe shumë studime si: “Tipologjia dhe periodizimi i letërsisë shqiptare”, “Bisedë me Kadarenë”, ‘Dy libra për gjuhën dhe folklorin”, etj. Së bashku me publicistin Martin Camaj ishin disidentë që punuan në mërgim dhe që dhanë një kontribut të madh intelektual në fushën e gjuhësisë, letërsisë, filozofisë, sociologjisë, si dhe publicistikës. Nicholas Pano (1934– ), është profesor I historisë, ishte Dekan I shkencave humane dhe arteve në Universitetin Perëndimor të Illinois. Eshtë autor I librit ,,Populli i Republikës së Shqipërisë”. Peter R. Prifti (1924– ), shkrimtar dhe përkthyes, ka dhënë kontribut të madh në studimet shqiptare, është autor I librit ,,Shqipëria Socialiste gjatë 1944. Stavro Skendi (1906–1989), I lindur në Korqë, ishte profesot I gjuhëve ballkanike në Universitetin Kolumbian nga 1972 deri në vdekje.
-Liderët e komunitetit:
Constantine A. Chekrezi, përkrahës i lëvizjeve në Shqipëri dhe për një kohë të shkurtër editor i gazetës “Dielli” dhe botues i “Ilyria” nga marsi në nëntor të vitit 1916. Ai është autor i shumë shkrimeve, nga mund të veçojmë “E shkuara dhe e tashmja e Shqipërisë”, që u konsiderua si e para punë në anglisht e shkruar nga një shqiptar.Kristo Dako, mësues dhe një nga figurat e lëvizjes së hershme nacionaliste. Ai është autor i “Albania, çelësi për në lindjen e afërt” botuar më 1919. - Faik Konica- Faik Konica është një ndër shqiptarët më të dalluar. Lindi në 15 Mars 1875 në Konicë (qytet shqiptar që sot i përket Greqisë). Studimet i filloi në një kolegj jezuit në Shkodër, dhe i vijoi në Stamboll dhe në Francë. I mençur dhe gjuhëbrisk, kur ishte ende në Europë, Konica çeli revistën Albania, që u botua për 12 vjet rresht. Më pas ai u vendos në Amerikë dhe u bë një nga udhëheqësit e shqiptarëve të Amerikës. Në Amerikë Konica drejtoi gazetën “Dielli” dhe federatën “Vatra”. Qeveria e mbretit Zog e bëri Konicën ambasador të Shqipërisë në Shtetet e Bashkuara. Me themelimin e Federatës “Vatra”, më 1912 ai zgjidhet sekretar i përgjithshëm i saj. Faik Konica dhe Fan Noli, duke qenë udhëheqësit kryesorë të lëvizjes kombëtare shqiptare në SH.B.A., do të shkojnë në Londër për mbrojtjen e çështjes kombëtare në Konferencën e Ambasadorëve. - Fan S. Noli-Theofan Stilian Noli ose siç njihet ndryshe Fan Noli, ishte atdhetar, demokrat, burrë shteti, dijetar, poet, përkthyes e historian shqiptar. Ai ishte artist dhe dijetar, përfaqësues i shquar i letërsisë demokratike, që u zhvillua në Shqipëri fill pas Rilindjes. Lindi më 6 janar 1882 në Qytezë (turqisht: Ibrik Tepe), fshat shqiptar në Trakë, jo shumë larg nga Edreneja. Më 1906, i nxitur dhe i përkrahur nga patroitët, Noli u nis për në SHBA, me qëllim që të ndihmonte në organizimin dhe në bashkimin e shqiptarëve të mërguar, që kërcënoheshin nga rreziku i përçarjes, për shkak të veprimeve të shovenistëve grekë. Bashkëpunonte në gazeta, mbante ligjërata, organizonte shoqëri patriotike, të cilat, më 1912, u bashkuan në federaten pan-shqiptare Vatra. Pas shpalljes së Pavarësisë, Noli përkrahu qeverinë e kryesuar nga Ismail Qemali. Erdhi në Shqipëri për të parën herë më 1913. Përseri shkoi në SHBA. Vatra e zgjodhi kryetar. Tash u vendos përfundimisht në SHB.
Aty ushtronte funksionin e peshkopit të Kishës Ortodokse Shqiptare. Më 1947 botoi përpunimin që i bëri Historisë së Skënderbeut, nxori në dritë një botim anglisht dhe më 1949 një variant të dytë shqip të saj: kurse më 1960 dha anglisht një Autobiografi të shkurtër mjaft tërheqëse. - Eftalia Tsina (1870–1953), është nëna e mjekes Dimitra Elia dhe ka qenë promotore e përhapjes së kulturës në botimet e saj. Më 1920 ajo themeloi të parën organizatë të gruas në Amerikë, të quajtur “Bashkimi”.
-Argëtimi:
John Belushi (1949–1982), aktor dhe komedian i njohur shumë për punën e tij origjinale në serialin televiziv Saturday Night Live “Të shtunat mbrëma live” (1975–1979). Po kështu, edhe filmat ku ka luajtur ai janë shumë të njohur.
James (Jim) Belushi, vëllai i tij i vogël, është gjithashtu aktor shumë i njohur që ka depërtuar dhe në Hollivud. Filmat më të njohur të tij janë Mr. Destiny (1990) Only the Lonely (1991), (I vetëm i vetmuar) Ditari i Dhitmanit (1992) e shumë të tjerë.

Stan Dragoti është producenti dhe drejtori më i spikatur në kinematografi e televizion dhe është drejtori i disa filmave shumë të njohur.

-Politika:

Steven Peters (1907–1990) ka shërbyer si analist kërkimor në Departamentin e Shtetit amerikan më 1945 dhe në shërbimet e huaja më 1958. Ai është autori i “Anatomia komuniste e gllabërimit” (The Anatomy of Communist Takeovers) dhe në botimet zyrtare.

Rifat Tirana (1907–1952), ekonomist në profesion dhe anëtar i stafit të Ligës Nacionale më 1930. Kur vdiq ai ishte me zëvendësshef i misionit të Agjencisë së Sigurimit në Spanjë.

Bardhyl Rifat Tirana shërben si zëvendësshef i Komitetit të Inaugurimit presidencial nga 1976–1977 dhe drejtor i Agjencisë së Gatishmërisë së mbrojtjes civile nga 1977–1979.

-Shkrimtare:

Shqipe Malushi, poete, eseiste dhe specialiste e informacionit të mediave. Ajo ka publikuar disa reportazhe dhe artikuj në gazeta. Ka shkruar në shqip dhe anglisht, ja disa tituj - Memories of ‘72 (1972, in Kosova), Exile (1981), Solitude (1985), Crossing the Bridges (1990), and For You (1993). Loretta Chase ka lindur në Worcester, Massachusetts dhe është një romanciere shumë popullore. Nexhmie Zaimi është autore e librit “Binjtë e shqiponjës” dhe “Autobiografia e një vajze shqiptare” botuar më 1937.

Benjamin R

Nëse ndalemi ne historinë e letërsisë ne Europë mund të konstatohet se që nga lindja e saj, bëhet një ndryshim i rëndesishëm i gjuhës në cdo vend të Europës, edhe atë cdoherë si faleminderim i ndonjë ,,POETI”. Në Itali ne shekullin e XIII, Dante është shembulli i cili ka vendosur te shprehet ne gjuhë tjeter. Eshtë e njohur se Dante është edukuar në gjuhën latine, nga gjuha e atëhershme dominante dhe qëndrore. Ai duke i ditur të gjitha dialektet italiane ndalet ne dialektin e tij (Fiorentina) me të cilën do ta krijon gjuhën a tij, mandej vepren e tij të famshme “Komedija Hyjnore” dhe përfundimisht gjuhën italiane. Ky ndryshim I tërësishëm gjuhësor u bë ne shekullin e XIII, por në Itali kishte dokumente edhe më pare. Ne shekullin e dymbëdhjetë gjuha popullore italiane “volgare” dalngadalë ia zuri vendin latinishtes, kështu monumenti i pare letrar në italishte : Kënga e “Mabitarit të Toskanës”daton nga ajo periudhë. Meqë cdo gjë që ndodhte ne Itali, herët a vonë e merrte jehonën e vet ne Shqipëri, mund të besohet se ideja për ta shkruar gjuhën e vet do t’u ketë ardhur shqiptarëve nga Italia, aty diku rreth fundit të shekullit dymbëdhjetë. Përgjigjen përfundimtare kësaj qështje mund t’ia gjejmë në arkivat e Vatikanit.

Në Angli, gjuha angleze filloi të ndërtohet rreth shekullit të tetë, me elemente gjermane , latine, normandike dhe skandinaviane. Vonë në shekullin e gjashtëmbëdhjetë poeti anglez Geoffrey Chaucer do ta fus gjuhën angleze ne letersi. Kurse një shekull më vonë Shekspiri veq më do ta vërteton më atë gjuhë. Në të njëjtën periudhë në Gjermani ende shkruanin në gjuhën latine. Letërsia gjermane do të fillon ta merr formën e saj si faleminderim i përkthimeve Luteriste nga Bibla. Në Francë në te njëjtë periudhe, ne shekullin e gjashtështëmbëdhjetë, Fransoa i pare, bën ndërimin e gjuhës latine me gjuhë franceze. Montenji, i cili në fillim shkruante në gjuhën latine, do ta ndryshon këtë gjuhë për të vetmen arsye që të shkruan ne gjuhën franceze. Sikurse edhe Dante edhe ai do të jet krijues i një gjuhe të re. Gjuha shqipe ekzistonte që në fillim të shekullit katërmbëdhjetë. Kemi një dokument historik të dorës së pare që e dëshmon këtë fakt. Në vitin 1332 murgu gjerman – Brokardi, në një libër të tij kushtuar Filip dë Valuasë- mbretit të Francës- e dëshmon ekzistimin e letersisë shqipe. Ai vëren edhe se: ,, Shqiptarët ndonëse kanë një gjuhë krejtësisht tjetër nga latinët, në librat e tyre përdorin alfabetin latin”. Fra brokardi, apo Brocardus Teutinicus, siq e quajnë atë kronikat latine, është një njeri të cilit mund t’i besohet me siguri. Vetë Brokardi mburret se ai: ,, Shkruan për gjërat që i ka përjetuar dhe i ka pare, dhe më pak për ato që i ka dëgjuar”. Benediktanët, të cilët në mesjetën e hershme ishin rendi i vetëm i eremitëve në Shqipëri, në shekullin e trembëdhjetë u zëvendësuan nga dominikanët. Fra Brakordi, si pjesëtar i rendit të ri, prandaj kishte lidhje të mira në Shqipëri të cilë duhet ta ketë vizituar disa here. Libri i tij ngre një problem interesant. Nëse nga viti 1332 kishte letërsi shqipe, ështe e qartë se shkrimi i shqipes do të ketë filluar më herët. Prej përdorimit të një alfabeti e deri te zhvillimi i një letërsie duhet të kalojnë shumë vite. Kështu, shtrohet qështja : që kur zuri të shkruhej shqipja? Burimi i gjithë gjuhëve europiane ështê nga gjuha latine (historia e letërsive të lartpërmendura), kurse burimi i gjuhës latine është nga gjuha ilirishte, shqipja e sotme.

Benjamin R.

Ne postimin tim të fundit ,,Gjuha Shqipe burim I gjuhëve Europiane” u bë fjalë për vendin e gjuhës dhe letërsisë shqipe. Ne pjesën e parë të atij teksti, përmendet edhe një shkrimtar francez Mishel dë Montenjë. Aty gjithashtu përmendet edhe rëndesia e tij që kishte në bazat e gjuhës frenge.

Jehona e qëndresës shqiptare të shekullit të pesëmbëdhjetë kundër pushtimit osman kishte arritur deri në Francë dhe ishte pasqyruar edhe në veprat e shkrimtarëve më të mëdhenj franceze. Njëri ndër këta shkrimtarë, Mishel Dë Montenjë (1533-1592) Që në krye të veprës së tij të njohur Sprovat (Les Essais) e kishte përmendur Skenderbeun. Montenji është shkrimtar që në Francë gjendej dhe gjendet edhe sot në programet shkollore të letërsisë frenge. Personaliteti i Skenderbeut kishte frymëzuar edhe shkrimtarë të mëdhenj cfarë ishte Montenji. Ai merr shumë shembuj nga historia, ndër të cilët përmend Princin e zi, birin e mbretit të Anglisë Eduardit të tretë, sundimtarët e qyteit të Tebës të Greqisë, Pelopidasin dhe Epaminondasin, dy konsuj të Perandorisë Romake, Pompein e Sylan, dhe në fund Aleksandrin e Madh.

Anekdotën për Skendebeun, Montenji e ka marrë nga libri i Dhimitër Frankut, i cili u botua në italisht më 1539 dhe u përkthye në frëngjisht e u botua më 1544. Në kete anekdote të Frankut, Skenderbeu na del si njeri që ka ditur ta cmonte trimërinë. Montenji nga kjo anekdotë ka nxjerrë thelbin dhe e ka përmbledhur -,,Skenderbeu princi i Epirit, po ndiqte njërin nga ushtarët e tij për të vrarë dhe ky ushtar, pasi kishte provuar me të gjitha përuljet dhe lutjet që ta zbuste, së fundi vendosi ta priste me shpatë në dorë. Kjo vendosmëri e ndali menjëherë tërbimin e Skenderbeut, i cili kur pa se mori një qëndrim për ta nderuar e fali. Ky shembull mund të interpretohet ndryshe nga ata që nuk do të kenë dëgjuar për fuqinë dhe trimërinë e mrekullueshme të këtij princi”. Montenji pra , duke iu preferuar personaliteteve të njohura historike për të ilustruar përsiatjet e veta mbi njeriun ndër to merr edhe Skenderbeun, gjë që dëshmon se ndonëse kishte kaluar një shekull i tërë pas vdekjes së Gjergj Kastriotit, jehona e qëndresës shqiptare kundër pushtuesve osmanë vazhdonte të ishte e gjallë në Europë. Ndërkaq, në anekdotën e rrëfyer nga Montenji për Skenderbeun bie në sy vlerësimi i lartë i shkrimtarit freng për këtë personalitet shqiptar, të cilin e shtie midis personaliteteve fisnike historike që ditën ta qmonin trmimërinë si virtyt të lartë njerëzor dhe Montenji e përfundon anekdotën pë Skenderbeun duke ua mbyllur rrugët intepretimeve të mundshme të gabuara mbi këtë veprim të prijësit shqiptar në luftë kundër osmanëve duke vënë gishtin mbi ,,fuqinë dhe trimërinë e mrekullueshme të këtij princi”. Mirëpo kjo anekdote nuk është e vetmja reference e Skenderbeut në Sprovat e Montenjit. Ky shkrimtar i referohet heroit tone kombëtar edhe në dy raste. Në Sprovën e titulluar Frika nënë e mizorisë Montenji ngre zërin kundër tortures. Ai shkruan edhe për rastin e vdekjes së Mojsi Golemit me shokë, të cilët, pasi u zunë robër nga Ballabani në betejën e Valkalisë, u ekzekutuan duke i rrjepur të gjallë. Per këtë ngjarje Montenji shkruan-,,Dhe më duket edhe më e tmershme ajo që historian të tjerë rrëfejnë për zotërit epirotë, të cilët urdhëroi të rripeshin dalngadalë në një mënyrë të rregulluar ma aq djallëzi, saqë jeta e tyre zgjati pesëmbëdhjetë ditë në këtë ankth . Këtë pjesë të sprovës autori e përfundon me një reminishencë nga historia e heroit tonë, në të cilë shkruan : Skenderbeu i mprehtë dhe shumë i zoti, kishte zakon të thoshte se dhjetë ose dymbëdhjetë mijë luftëtarë besnikë duhet t’i mjaftojnë një prijësi të zoti në luftë për ta siguruarfamën e vet në qdo ndërmarrje ushtarake. Derisa burim për anekdotën e ushtarit tëcilit ia fali jatën Skenderbeu, Montenji kishte pasur vepren e Dhimitër Frankut për dy huazimet e fundit ai si burim ka pasur historinë e Barletit, Të perkthyer frengjisht nga Zhak de Lavardeni (Jasques de Lavardin) të botuar më 1576, e cila u ribotua disa here , vepër kjo të cilën, siq pohon një syudiues i shquar i vepres së Montenjit, Pjer Vile(Pierre Villiy) , autori i Sprovave pa dyshim e kishte pasur në bibliotekën e vet. (1

Për të aritur deri në anekdotën mbi Skenderbeun në Sprovat e Montenjit ishte lehtë, kurse soneti i Ronsarit ishte punë më e vështirë të gjendej me që vepra e Ronsarit është më e vëllimshme, ndërsa soneti për Skenderbeun është poezi rasti, e shkruar me rastin e botimit të Historisë së Gjergj Kastriotit, në të cilën figuron si autor Zhak dë Lavardeni, e ky si thamë në të vërtetë e përktheu frengjisht Historinë e Skenderbeut të Barletit, me disa adaptime dhe shtesa. Ne shekullin e katërmbëdhjetë në Francë ishte zakon që me rastin e përgaditjes për shtyp të një libri, poetë të ndryshëm, miq të autorit, shkruanin poezi lidhur me temën ose personazhet e librit apo kushtuar autorit të librit. Ka të ngjarë se Lavardeni, i cili ishte nga krahina e Turenës, si edhe Ronsari, që në këtë kohë ishte poet me zë, kishte lidhje me Ronsarin, prandaj në krye të Historisë së Gjergj Kastriotit të Lvardenit gjejmë sonetin e Ronsarit kushtuar Skenderbeut . Derisa teksti i I Montenjit rrëfente për një njgarje anekdotike nga jeta e Skenderbeut, soneti i Ronsarit e vinte Gjergj Kastriotin në lidhje me personalitete të njohura historike siq ishin Akili dhe Pirroja, prandaj ishte e sigurt se me gjithë vlerat modeste artistike të kësaj poezie, ajo do t’u bënte përshtypje lexuesve shqiptarë dhe do të bëhej mjet mobilizimi në luftën pë clirimin kombëtar duke u treguar atyre se qfarë jehone kishte bërë epopeja shqiptare e shekullit të pesëmbëdhjetë në Europë dhe se pë Skenderbeun kishte kënduar edhe një poet i madh qfarë ishte Ronsari.

(1. Soneti I Ronsarit kushtuar Skenderbeut.
Pierre dhe Ronsard, 1524-1585

Benjamin R